Gerçek 60.

Modern çağ Mısır tarihinin ilk başbakanı Nubar Nubarian’dır.

Tarihi Ermenistan’ın yakın komşularından biri de Arap dünyasıdır. İ.S. 11-14. yüzyıllar arasında hüküm sürmüş, bugün Türkiye’nin güneydoğu kıyılarında yer alan Kilikya’daki Ermeni krallığı dışında, Araplarla Ermeniler arasında eski çağlara uzanan ilişkilere ait kayıtlar bulunuyor. Yüzlerce yıl boyunca Ermeni tüccarlar ve hacılar, bugünkü Suriye, Lübnan ve Mısır topraklarına yolculuk yapmış, buralarda işletmeler kurmuş ve kiliseler inşa etmiştir. Daha yakın zamanlarda ise, Ermeni Soykırımı sonucunda bu ülkeler yüzbinlerce Ermeni sığınmacının ilk Diyaspora yurdu olmuştur.

Suriye’nin kuzeyindeki tarihi Halep kentinde en az 17. yüzyıldan kalma eski bir Ermeni Mahallesi ve ondan iki yüzyıl sonra inşa edilen Surp Asdvadzadzin Kilisesi bulunuyor. Halep, bugünkü Suriye-Türkiye sınırına yakınlığı nedeniyle çoğu kez “ana koloni” (ilk modern Diyaspora merkezi) olarak anılır. Genellikle 1915 katliamları ve tehcirinden hayatta kalanların ilk durağı olan kent, başkent Şam’la birlikte, 20. yüzyıl boyunca ve 21. yüzyıla da uzanacak şekilde Ermeni yaşamının aktif ve canlı bir merkezi olmuştur. Ancak ülkenin, kuzeybatısındaki Kesab ve civarı da dahil olmak üzere, başka yerlerinde de dağınık halde, bazılarının kökleri Kilikya dönemine kadar uzanan çok eski geçmişe sahip, büyüklü küçüklü Ermeni toplumları yaşamakta.

Suriye ayrıca Ermenistan dışında bir Ermeni Soykırımı anıtı ve müzesini barındıran tek ülke. Ülkenin kuzeybatısında Der Zor’daki anıt, Suriye çöllerindeki ölüm yürüyüşünün sona erdiği ve ölenlerin son istirahatgâhının bulunduğu yeri simgeliyor. Ancak yakın zamanda Suriye’yi sarsan iç çatışmaların, özellikle Ermeni medyasının geniş biçimde yansıttığı 2014’te Kesab ve Der Zor’daki olayların ardından ülkenin Ermeni nüfusu azalmış ve toplumun sosyal faaliyetleri büyük ölçüde kısıtlanmış bulunuyor.

Komşu Lübnan, 1970 ve 80’lerdeki iç savaşa kadar Ermeni Diyasporasının başkenti olarak tanımlanabilecek bir ülkeydi. Yüksek Ermeni nüfusu ve dünyanın başka yerlerinde az bulunacak boyutlardaki dini ve eğitsel özgürlükleriyle Beyrut, etkisi tüm Diyasporaya yayılan çok çeşitli Ermeni kurumlarının bir çeşit üssü durumundaydı. Kiliseler (Kilikya Kutsal Makamı Katolikosluğu Beyrut’un banliyölerinden biri olan Antelias’tadır – bkz. 52 No’lu Gerçek), okullar (Diyasporanın tek üniversitesi – bkz. 29 No’lu Gerçek), yayınevleri, tiyatro grupları, spor ve izci kulüpleri bu kuruluşlar arasında yer alıyor. Ermeni edebiyatı on yıllar boyunca özellikle, bugün de Batı Ermenicesinde gazetelerin ve diğer yayınların yayımlandığı Beyrut’ta gelişip zenginleşti. Kentin banliyösü Burj Hamud, iki ya da üç kuşak boyunca yeniden keşfedilmiş bir Ermenistan gibidir. Bugün Lübnan Ermenileri, toplumun önemli bir kesimini oluşturmaya devam etmekte, ülkenin siyasi ve toplumsal, sanatsal ve kültürel, iş ve sanayi yaşamında aktif rol oynamakta. Batıdaki birçok “ikinci Diyaspora” Ermenilerinin kökleri, Lübnan ve Suriye’dedir.

Tabii, bir de bu iki ülkeye Mısır’ı eklememiz gerekiyor. Arap dünyasının nüfusu en fazla olan bu ülkesinde birçok Ermeni önemli konumlara gelmişlerdir. Geçmiş yüzyıllarda üst düzey yönetici kademelere yükselmiş olan Müslümanlaşmış Ermenilerin yanı sıra, modern çağda Nubar Nubarian 1878 yılında ülkenin ilk başbakanı olmuştur. Oğlu Boğos Nubar, hem 1906’da Kahire’de kurulan Ermeni Genel Hayırseverler Birliği’nin (Armenian General Benevolent Union –AGBU) oluşumunda, hem de Birinci Dünya Savaşı ertesinde Ermeniler adına yürütülen görüşmelerde önemli rol oynamıştır. Bugün Kahire ve İskenderiye’de Ermeni toplumu, son yıllarda Mısır’daki çalkantılar nedeniyle sayıları azalsa da, varlığını sürdürmekte.

Arap dünyasının diğer yerlerinde bölgesel sorunlar son yarım yüzyıldan fazla bir süredir Diyasporanın gelişmesi için elverişsiz koşullara yol açmıştır. Örneğin Ürdün’deki Ermeni varlığı, hemen hemen hepsi Ermeni Soykırımı kurtulanlarının nesillerinden gelen az sayıda kişiden oluşuyor. Amman’dakilerin kökleri ise daha uzak bir geçmişe, eski Kudüs Ermenilerine kadar gidiyor. Irak Ermenilerinin bir kısmının tarihi eski Asuri ve Babil uygarlıklarına uzanıyor olsa da, son on yılın çatışmalı ortamını yaşamış olan toplumun büyük bir bölümü soykırım sonrasında kurulan kilise ve okulların çevresinde toplanmış durumda. Son birkaç on yıl içinde de Körfez kentlerinde (Kuveyt, Dubai, Şarjah, Abu Dabi, Doha, vb.) yeni, bu kez Arap dünyasında doğan ve “ikinci Diyaspora” olarak bilinen bir Ermeni varlığı kendini göstermekte.


Referanslar ve Diğer Kaynaklar

1. Joe Parkinson. “Christian Armenians Flee Syria”, The Wall Street Journal, 4 Aralık 2012, 2 dak. 46 s.
2. Chrétiens Orientaux. Bourj Hammoud: la petite Arménie. Jean-Claude Salou, Thomas Wallut/France Télévisions, 2013. 30 dak. (Fransızca)
3. Nanore Barsoumian. “Amid Turmoil, Armenians of Egypt Remain on Sidelines”, The Armenian Weekly, 25 Ağustos 2013
4. Armenian General Benevolent Union. “Our History
5. RuptlyTV. “Syria: Armenians return to burned out church in shattered Kassab”, 1 dak. 30 san.
6. Azad-Hye: Middle East Armenian Portal
7. Wikipedia: “Armenians in Syria
8. Wikipedia: “Armenians in Lebanon
9. Wikipedia: “Armenians in Egypt
10. Wikipedia: “Armenians in Jordan
11. Wikipedia: “Armenians in Iraq


Bizi takip edin

A photograph of the Armenian Evangelical Church in Kessab, in the north-west corner of Syria, currently in ruins; a holdover from Armenian Cilicia, Kessab and its surroundings have for centuries been home to Armenians, most of whom had to flee during the summer of 2014 when the area came under attack

Görsele ait bilgi

Suriye’nin kuzeybatı köşesindeki Kesab’da, bugün yıkıntı haline gelmiş olan Ermeni Evanjelik Kilisesinin fotoğrafı; Kilikya Ermeni Krallığı’dan kalan Kesab ve çevresi yüzyıllardır Ermenilerin yurdu olmuş, ancak nüfusun çoğu 2014 yazında bölgenin saldırıya uğraması üzerine kaçmak zorunda kalmıştır.


Atıf ve kaynak

en.wikipedia’da Kevorkmail [CC-BY-3.0], bkz. Wikimedia Commons


Son eklenen gerçekler

Ermeni Protestan Kilisesi Konstantinopolis’te 1846’da kuruldu.

Gerçek 94

Ermeni Protestan Kilisesi Konstantinopolis’te 1846’da...

Maraşlı Ermeniler kendilerine özgü bir geleneksel nakış sanatına sahiptir.

Gerçek 93

Maraşlı Ermeniler kendilerine özgü bir geleneksel nakış...

Türk Milli Mücadele hareketinin Erzurum Kongresi 1919’da Sanasaryan Koleji’nde toplandı.

Gerçek 92

Türk Milli Mücadele hareketinin Erzurum Kongresi 1919’da...

Korsan Kaptan Kidd Hint Okyanusu’ndaki Ermeni ticaret gemisini 1698’de ele geçirmişti.

Gerçek 91

Korsan Kaptan Kidd Hint Okyanusu’ndaki Ermeni ticaret...